تاریخچه سرشماری عمومی نفوس ومسکن
سرشماری و آمارگیری در جهان
سابقه شمارش نفوس در جهان به سال ها قبل از میلاد باز می گردد. اسناد و مدارک تاریخی نشان می دهد که در حدود سال های ۳۸۰۰، ۳۰۰۰ و ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد به ترتیب در کشورهای بابل، چین و مصر سرشماری های جمعیت انجام شده است. در این سرشماری ها عموماً اطلاعاتی نظیر جنس، سن، شغل و مالکیت افراد جمع آوری می شد.قدیمی ترین سند تاریخی که در آن به سرشماری نفوس اشاره شده است; در فصل مهاجرت از کتاب تورات است که موسی برای مهاجرت قوم بنی اسراییل از مصر، افراد قوم یهود را سرشماری کرد. این سرشماری در سال ۱۴۹۱ قبل از میلاد انجام شد.
در یونان و امپراتوری رم باستان نیز در فاصله سال های ۴۳۵- ۴۱۰ بعد از میلاد سرشماری جمعیتی متعددی انجام و اطلاعات مربوط به خصوصیات اجتماعی و اقتصادی مردم به طور منظم هر پنج سال یک بار از طریق سرشماری نفوس جمع آوری می شد.در بعضی از کشورها، مدارکی از قرون وسطی باقی مانده است که ویژگی های طبقات مختلف جامعه را که معمولاً شامل طبقه اشراف و پیشوایان مذهبی است به دست می دهد. در اوایل قرن هیجدهم میلادی، در اروپا سرشماری هایی صورت گرفت که علمی نبود و در مقیاس محدود انجام می شد.اولین سرشماری جمعیت به روش نوین در جهان در سال ۱۷۹۴ در کشور سوئد صورت گرفت و پس از آن دیگر کشورها نسبت به شمارش افراد جامعه خود اقدام کردند. امروزه لفظ سرشماری نفوس و مسکن معنای دقیق تری پیدا کرده است و به مجموعه فعالیت ها و خدماتی شامل طراحی، برنامه ریزی، گردآوری، کدگذاری و طبقه بندی، ارزشیابی و اصلاح و تجزیه و تحلیل و نهایتاً چاپ و انتشار اطلاعات آماری از جمعیت و مسکن اطلاق می شود. این گونه سرشماری ها مطابق توصیه های سازمان ملل متحد در اکثر کشورهای جهان با فاصله های مساوی ۱۰ سال یک بار و در بعضی از کشورها پنج سال یک بار از ابتدای قرن بیستم رایج شده است.
سرشماری و آمارگیری در ایران
قدیمیترین سند تاریخی که در آن به سرشماری نفوس اشاره شده، کتاب مقدس تورات است. در فصل مهاجرت این کتاب آمده است که حضرت موسی برای مهاجرت قوم بنیاسرائیل از مصر، همه افراد قوم یهود را سرشماری کرد. این سرشماری در سال ۱۴۹۱ قبل از میلاد انجام گرفته است. جالب است به این نکته اشاره شود که در قدیمیترین کتاب تورات موجود، سفر یا فصل اعداد، شماره اقوام بنیاسرائیل و نفوس هر قوم را ارائه میدهد
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران ، اولین سرشماری جمعیت به روش نوین در سال ۱۷۴۹ در کشور سوئد صورت گرفته و پس از آن، دیگر کشورها نسبت به شمارش افراد جامعه خود اقدام کردهاند.
در امپراطوری ایران باستان نیز سرشماریهای عمومی جمعیت برای دریافت مالیات سرانه و تعیین شماره مردان قادر به جنگ انجام میشده است.
هرودوت، مورخ یونانی ( ۴۸۴ ـ ۴۲۵ قبل از میلاد ) در تاریخ خود درباره دوره تاریخی هخامنشیها مینویسد: وقتی خشایارشاه از تنگه داردانل میگذشت، محل مخصوص را برای سرشماری افراد قشون خود مناسب دید و مقرر داشت تا ۱۰ هزار سپاهی شمارش شده در آن محل گرد آیند، به نحوی که حتی المقدور به یکدیگر نزدیک باشند. سپس دستور داد دور این عده را خط بکشند. بعد از خروج آنان از داخل خط، دیواری که بلندی آن تا کمر یک سپاهی برسید، بر روی آن بنا کنند. چون حصار آماده شد، سپاهان، گروه گروه درآن داخل و خارج شدند تا مقدار آنها معلوم شود. هرودوت نتیجه این سرشماری را یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفر ذکر میکند.
شاه آمار در حقیقت نوعی آمارگیری به دستور شاهان هخامنشی برای تعیین مالیات سرانه بود. در زمان داریوش، دفاتر مالیات و نظامی برای اولین بار تدوین شد. زرتشتیان نوشتهاند که در دوره انوشیروان، فقط مردان ۲۰ تا۵۰ ساله بایستی مالیات میدادند. به این منظور روش خاصی برای تعیین مالیات دهندگان و تفکیک پیران و نوجوانان از یکدیگر ابداع شد و ماموران سرشماری برای نخستین بار به جای " فرد " از مفهوم " خانوار " استفاده کردند. برای مثال تعیین میکردند که در یک خانوار ۱۲ نفری فقط باید ۲ نفر که سن آنها بین ۲۰ تا ۵۰ سال است مالیات بپردازند.
در تاریخ عباسی آمده است که شیخ بهاء الدین عاملی به دستور شاه عباس به منظور حفر نهرهای زایندهرود و سیستم آبرسانی، دستور داشت تعداد سکنه اصفهان و حومه را بداند. وی با استفاده از تعداد نان مصرفی هر فرد و شمارش تعداد نان پخت شده توسط نانواییهای خانگی و معابر به وسیله گماشتگان خویش، توانست شمار نفوس اصفهان را به دست آورد.
در مدارک مربوط به زمان قاجار بیشتر به جمعآوری اطلاعات جمعیتی اشاره شده است و از ممیزی کشاورزی کمتر سخن به میان آمده است. شاید بتوان دلیل آن را ضعف بخش کشاورزی در پرداخت مخارج دربار و دولتها، روی آوردن دولتها به منابع مالی جدید از قبیل درآمدهای گمرکی استقراض و واگذاری امتیازات مختلف به خارجیان دانست.
در این سرشماری تهران به پنج محله ارگ، عودلاجان، چالمیدان، سنگلج و بازار تقسیمبندی شده و همه محلههای خارج از شهر نیز در یک طبقه قرار داده شده بود. در آن زمان جمعیت تهران ۱۵۵ هزار و ۷۳۶ نفر برآورد شده بود. به علاوه در سال ۱۲۷۷ شمسی در چهارمین سال سلطنت مظفرالدین شاه از ابنیه تهران آمارگیری به عمل آید.
با ایجاد تشکیلات جدید بلدیه در سال ۱۳۰۱ شمسی، سرشماری دیگری در تهران صورت گرفت که بر اساس آن سرشماری، جمعیت تهران در سال ۱۳۰۱ بالغ بر ۲۱۰ هزار نفر بود. تا این تاریخ سازمان خاصی که مسوولیت جمعآوری اطلاعات جمعیتی و تمرکز بخشیدن به آنها را بر عهده داشته باشد، در کشور وجود نداشت و همه تلاشهای به عمل آمده جنبه موضعی و موردی داشت.
در سال ۱۲۹۷ به منظور ثبت وقایع چهارگانه، اداره ثبت احوال کشور تاسیس شد. با ثبت اطلاعات مربوط به تولد، فوت، ازدواج و طلاق توسط اداره مذکور، ضرورت اطلاع از جمعیت کشور و تعیین سازمانی که موظف به جمعآوری این اطلاعات باشد مورد توجه قرار گرفت و در سال ۱۳۰۳ با تصویب آییننامهای، مسوولیت جمعآوری و مرکزیت بخشیدن به آمارهای مورد نیاز بر عهده وزارت کشور گذاشته شد.
در تاریخ پنجم تیرماه سال ۱۳۱۲ ، نظامنامه شورای عالی، احصائیه تنظیم و بر حسب ماده اول آن نظامنامه، نمایندگان همه وزارتخانهها در شورای مزبور عضویت داشتند و مسوولیت هماهنگی در تولید آمار بر عهده شورای مزبور بود. شورای عالی احصائیه در سال ۱۳۱۴ به شورای عالی آمار تغییر نام داد.
در خردادماه سال ۱۳۱۸، اولین قانون سرشماری به تصویب مجلس شورای ملی وقت رسید. در اجرای این قانون، سرشماری جمعیت از دهم اسفندماه همان سال در شهر تهران و در سالهای ۱۳۱۹ و ۱۳۲۰ در ۳۲ شهر کشور به تدریج به اجرا درآمد، اما به علت وقایع شهریور سال ۱۳۲۰ معوق مانند.
در اسفندماه سال ۱۳۳۱ "سازمان همکاری آمار عمومی" تشکیل شد. در این سال اداره آمار و سرشماری از اداره کل آمار و ثبت احوال منتزع و به سازمان همکاری آمار عمومی ملحق شد. به این ترتیب برای اولین بار سازمانی که به طور خاص وظیفه جمعآوری آمار را بر عهده داشت، به وجود آمد. این سازمان در اجرای قانون آمار و سرشماری مصوب سال ۱۳۳۴ به وزارت کشور وابسته شد و نام آن به " اداره کل آمار عمومی" تغییر یافت. با تشکیل اداره کل آمار عمومی اولین سرشماری عمومی کشور در سال ۱۳۳۵ توسط این اداره به مرحله اجرا درآمد.
با تاسیس اداره کل آمار عمومی و اجرای سرشماری عمومی نفوس در سال ۱۳۳۵، فعالیتهای آماری کشور وارد مرحله جدید شد و همه ساله طرحهای گوناگون آماری در زمینههای مختلف اجتماعی و اقتصادی به مرحله اجرا درآمد. نیاز روزافزون دستگاههای برنامهریزی کشور به آمار و اطلاعات و ضرورت همکاری بسیار نزدیک سازمان اصلی تولیدکننده آمار با دستگاه برنامهریزی، موجب شد تا در سال ۱۳۴۴ بر اساس قانون، اداره کل آمار عمومی از وزارت کشور منتزع و با نام "مرکز آمار ایران" به سازمان برنامه و بودجه وقت وابسته شود
در قانون تاسیس مرکز آمار ایران، به مواردی از قبیل نظارت مرکز آمار ایران بر تهیه، اجرا و استخراج دادههای حاصل از آمارگیریهای سایر دستگاههای اجرایی و ایجاد پایگاه اطلاعات ملی توجه شده بود.
اما به تازگی رییس مرکز آمار ایران اعلام کرد: مرحله اجرایی سرشماری آزمایشی نفوس و مسکن از ۱۷ آبان ماه درکشور آغاز میشود.
محمد مدد در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) با اشاره به اینکه فرمهای مربوط به سرشماری نفوس و مسکن تغییر کرده و سرشماری آزمایشی برای مشخص شدن ایرادهای احتمالی در روش جدید انجام میشود، افزود: این سرشماری که به مدت ۱۰ روز به طول میانجامد، در ۳۰ استان کشور و از میان ۲۵ هزار خانوار اجرا میشود.
او ادامه داد: در این سرشماری ۳۰ شهر و ۹۰ روستا تحت پوشش قرار میگیرد و اطلاعات به دست آمده، پس از پالایش بررسی خواهد شد، اما این کار تنها جنبه آزمایشی دارد و با استفاده از نتایج آن، فرمهای جدید سرشماری ارزیابی خواهد شد.
مدد با بیان اینکه در این سرشماری از سه روش برای جمع آوری اطلاعات استفاده میشود، گفت: یک روش مراجعه حضوری به خانوادههاست. روش دیگر استفاده از امکان پست فرمها و روشدیگر قرار دادن فرم سرشماری بر روی سایت مرکز آمار است که دراین دو روش اخیر، فرد پس از پر کردن فرم و ثبت شماره ملی، اطلاعات را به مرکز آمار باز میگرداند.
با توجه به اینکه در سال ۱۳۹۰ سرشماری سراسری نفوس و مسکن در سراسر کشور انجام خواهد شد امسال به طور آزمایشی سرشماری در برخی نقاط کشور انجام میشود.
در تقویم رسمی کشور اول آبان ماه روز برنامهریزی و آمار نامگذاری شده است.
منابع:
1-تاریخچه آمار در ایران; جلال داوودزاده، مجموعه مقالات نخستین کنفرانس آمار ایران، سال ۱۳۷۱
2-نگاهی گذرا به تاریخچه احتمالات و آمار; محمدقاسم وحیدی اصل، مجموعه مقالات نخستین کنفرانس آمار ایران، سال ۱۳۷۱
3-وب سایت مرکز آمار ایران
4- گزارش مرکز آمار ایران درباره تاریخچه آمار در ایران
5- مروری بر تاریخچه سرشماریها و آمارگیری های ایران و جهان از دیرباز تاکنون، نشر: سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان تهران
بنام یگانه خالق هستی ،دنیا خدا .